Đại sứ Cộng hòa Pháp tại Việt Nam Hervé Bolot trao tước hiệu Hiệp sĩ cho nghệ nhân Trần Kích

Dành trọn đời mình đóng góp công sức cho Nhã nhạc, ở tuổi 87, nghệ nhân Trần Kích được Bộ Văn hóa - Truyền thông Pháp phong tước Hiệp sĩ Văn học nghệ thuật vì những cống hiến gìn giữ và truyền thụ Nhã nhạc cung đình Huế. Hiện ông sống tại số nhà 34/4 kiệt 320 phố Bạch Đằng (TP Huế)...

Giữ hồn Nhã nhạc

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghệ thuật, nghệ nhân Trần Kích bắt đầu học Nhã nhạc từ nhỏ. Ngày ấy, bố ông đã thổi vào ông những hào hứng của một người nghệ sĩ chuyên biểu diễn nghệ thuật cung đình. Đến năm 16 tuổi chàng trai trẻ Trần Kích có thể từ bỏ tất cả các thú vui của tuổi thanh niên để ngồi xem, nghe các nghệ sĩ biểu diễn, được biểu diễn và coi đó là lẽ sống ăn sâu vào máu thịt. Lao vào sưu tầm và tập luyện những bài bản Nhã nhạc từ bạn bè, từ các bật đàn anh đang tham gia trong đội Nhã nhạc của vua Bảo Đại, Trần Kích nhanh chóng thẩm thấu hết các tuyệt kỹ. Những ngón đàn tài hoa của ông mang nét độc đáo riêng so với các nhạc hữu cùng thời. Giới mộ điệu đã thực sự bàng hoàng trước diễn xuất của người nghệ sĩ trẻ qua các loại nhạc cụ dân tộc như kèn đại, kèn lỡ, đàn nhị, đàn nguyệt, đàn bầu, sáo ...

Năm 1962 ông tham gia giảng dạy tại Trường Quốc gia âm nhạc Huế (tiền thân của Trường đại học Nghệ thuật Huế) với các bộ môn đàn nguyệt, đàn nhị, đàn bầu, kèn… Nội dung truyền dạy gồm các hệ thống đại nhạc, tiểu nhạc của Nhã nhạc cung đình triều Nguyễn, các làn điệu ca Huế. Nhưng vào những năm ấy, lớp trẻ không mặn mà nhiều với âm nhạc truyền thống nên việc truyền nghề rất khó khăn. Và từ môi trường đó đã sản sinh nhiều học trò xuất chúng, trở thành những nghệ sĩ tên tuổi, ngày nay đang hoạt động ở Huế như NSƯT La Cẩm Vân, Tôn Nữ Lệ Hoa, Quý Cát, Nguyễn Đình Vân, Trần Thảo ...  

Năm 1970, nghệ sĩ Trần Kích lần đầu tiên đi biểu diễn ở nước ngoài cùng đoàn Ba Vũ tại hội chợ Osaka (Nhật Bản). Nhờ những chuyến “xuất ngoại” của ông và các nhạc hữu cùng thời (Nguyễn Kế, Tôn Thất Toàn, Tôn Thất Viễn Dung, Nguyễn Văn Tân ...) mà các bài bản trong hệ thống âm nhạc cung đình triều Nguyễn, ca Huế được truyền bá giới thiệu, phát huy tác dụng tích cực vào đời sống văn hoá Huế, đưa Nhã nhạc đến với công chúng ngoài nước. Giáo sư Trần Văn Khê trong một lần xem ông biểu diễn tại hội trường UNESCO (Paris– Pháp) đã xúc động nói: “Tôi đã đi nhiều nơi, đã xem nhiều nghệ sĩ biểu diễn nhưng cái thần, cái hồn của các  nhạc cụ đàn nhị, sáo, kèn, đàn nguyệt, đàn bầu... khi được anh biểu diễn thì nó như được nâng lên một tầm cao mới của nghệ thuật và tất cả âm thanh ấy không thể lẫn vào đâu được”.

Đưa Nhã nhạc lên tầm văn hóa nhân loại

Mùa hè năm 1992, để phục vụ Liên hoan Văn hóa Việt - Pháp tại Huế, những người tổ chức đi tìm các nghệ nhân chơi các nhạc cụ dân tộc cổ truyền lập nên CLB Phú Xuân. 16 thành viên ban đầu của CLB này đều đã từng được đưa vào cung triều Nguyễn khi còn nhỏ để học đàn, trong đó có các nghệ nhân Trần Kích, Nguyễn Kế, Mạnh Cẩm... và nghệ nhân Trần Kích được bầu làm Chủ tịch CLB.

Tại Liên hoan, CLB Phú Xuân đã có nhiều suất diễn thành công ở sân trước điện Thái Hòa. Du khách phương Tây đã rất ngạc nhiên khi nghe những làn điệu độc đáo được trình tấu từ những nhạc cụ độc đáo không kém. Du khách đến Huế đều xin được nghe nhã nhạc cung đình. Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã nhờ cha con nghệ nhân Trần Kích, nghệ nhân Nguyễn Quý Cát làm hội đồng tuyển chọn nhạc công ở các làng xã lâu nay chuyên nghề kèn trống phục vụ lễ hội..., thành lập nên đội nhạc mà sau này là các thành viên của Nhà hát Duyệt Thị Đường nổi tiếng.

Đem theo tình yêu âm nhạc cổ truyền, tiếng đàn, tiếng sáo, nhịp phách tiền của các nghệ nhân Huế đã vang lên trên các sân khấu ở Thụy Sỹ, Hà Lan, Bỉ, Lucxembourg, Mỹ, Đài Loan, Nhật Bản... Người Huế đã quen thuộc với hình ảnh ông cụ ngày ngày cọc cạch trên chiếc xe đạp cà tàng đi chỉ dạy những nốt nhạc cống - xê - sự - xàng... (ký âm của Nhã nhạc) cho thế hệ sau. “Tui cũng đã gần đất xa trời rồi, nếu ngày mai tui chết thì cũng không thể mang theo được, tui phải truyền lại cho con, cho cháu để tụi hắn thay tui lưu giữ”, ông Kích tâm sự.

Cuối năm 1994, nhóm các nhạc sĩ Việt Nam tại Pháp gồm Tôn Thất Tiết, Trần Văn Khê, Nguyễn Thiện Đạo đã bắt đầu chú ý đến việc phục hồi âm nhạc cung đình ở Huế. Nhạc sĩ Tôn Thất Tiết là Chủ tịch Hội Âm nhạc Pháp - Việt đã về Huế, nghe các nghệ nhân CLB Phú Xuân trình tấu và đã đề nghị các nghệ nhân dàn dựng một chương trình âm nhạc cung đình.

Năm 1995, Nhà Văn hóa thế giới tại Pháp đã mời CLB Phú Xuân sang biểu diễn và thu đĩa CD chương trình do CLB dàn dựng với sự giúp đỡ của các nhạc sĩ Việt Nam tại Pháp. Đĩa CD này lập tức gây tiếng vang lớn và năm 1996, báo giới phương Tây đã bình chọn đây là CD âm nhạc truyền thống hay nhất trong năm 1996.

Trong lá thư mời nghệ nhân Trần Kích và CLB Phú Xuân sang biểu diễn của Trung tâm Giao lưu văn hóa Rasa ở Hà Lan có đoạn: “Sau khi nghe đĩa thu âm cho bộ sưu tập chưa xuất bản của Nhà Văn hóa thế giới tại Paris, chúng tôi đã xúc động và bị thu hút bởi tài nghệ của các ông. Chúng tôi muốn giới thiệu loại nhạc này cho dân chúng Hà Lan vì đây là loại nhạc mà người dân Hà Lan chưa hề được biết đến”. Ngày 7/11/2003, Tổng Giám đốc UNESCO, ông Kiochiro Matsuura công bố 28 kiệt tác di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại lần thứ hai, trong đó có nhã nhạc Huế. Không ai phủ nhận công lao thành tích và tâm huyết, tài hoa của nghệ nhân Trần Kích.

Vinh danh

Bằng niềm đam mê mãnh liệt với Nhã nhạc nghệ nhân Trần Kích đã nghiên cứu cách ký âm hoàn chỉnh, góp phần ghi lại được 30 bài bản về Đại nhạc và Tiểu nhạc. Ông chơi thành thạo 7 loại nhạc cụ, gồm Nhị, Nguyệt, Tỳ, Bầu, Sáo... cho cả đại nhạc, tiểu nhạc, nhạc tuồng Huế, nhạc Phật, nhạc múa cung đình, và nhạc đệm cho ca Huế. Với những đóng góp to lớn cho Nhã nhạc, năm 1991 nghệ nhân Trần Kích được Uỷ ban Nhân dân tỉnh Bình Trị Thiên tặng bằng khen vì thành tích bảo tồn, phát huy bộ môn âm nhạc dân tộc. Đến năm 2003, Hội Văn Nghệ Dân Gian Việt Nam đã phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam cho nghệ sĩ Trần Kich (đợt đầu tiên trong số 20 nghệ nhân dân gian của cả nước. Không lâu sau ông tiếp tục đón nhận danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú.

Đặc biệt ngày 4/6/2008 tại thành phố Huế, Đại sứ Cộng hòa Pháp tại Việt Nam Hervé Bolot đã trao tước hiệu Hiệp sĩ Văn hoá và Nghệ thuật Pháp cho nghệ nhân Trần Kích. Đại sứ Hervé Bolot nhấn mạnh: “Trong hơn nửa thế kỷ qua, Nghệ sĩ ưu tú - Nghệ nhân dân gian Trần Kích đã có rất nhiều cống hiến trong lĩnh vực văn hoá nghệ thuật, đặc biệt là Nhã nhạc Huế (nhạc cung đình Việt Nam). Những đóng góp của ông trong việc tìm hiểu, nghiên cứu và giới thiệu âm nhạc cung đình Huế là một trong những nguyên nhân giúp cho UNESCO quyết định công nhận Nhã nhạc Huế là một trong những di sản văn hoá phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại”.