Thứ bảy, 25/11/2017 09:19 GMT+7

Hotline: 091.352.8198

Người phụ nữ gốc Việt đoạt hai “Nobel thiên văn học”

02/09/2013, 15:30 (GMT+7)

Hạ tuần tháng 10/1995, tại "Gặp gỡ Việt Nam" lần thứ hai ở Dinh Thống Nhất, TP Hồ Chí Minh, tôi gặp PGS. TS Lưu Lệ Hằng (Jane Luu). 17 năm sau, chị được trao tặng, gần như cùng một lúc, “hai Nobel thiên văn học”, một ở châu Âu, một ở châu Á.

Hạ tuần tháng 10/1995, tại "Gặp gỡ Việt Nam" lần thứ hai ở Dinh Thống Nhất, TP Hồ Chí Minh, tôi gặp PGS. TS Lưu Lệ Hằng (Jane Luu), từ Đại học Harvard (Mỹ) trở về dự. Lúc bấy giờ chị mới 32 tuổi, mặc quần jeans, áo pull, đi giày thể thao, trông như một sinh viên năm cuối đại học. Không ngờ, 17 năm sau, chị được trao tặng, gần như cùng một lúc, “hai Nobel thiên văn học”, một ở châu Âu, một ở châu Á.

Can đảm bơi ngược dòng dư luận

Cho mãi tới năm 1991, người ta chỉ mới biết 9 hành tinh thuộc Hệ Mặt trời: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, Thiên Vương, Hải Vương, Diêm Vương và Trái đất.

Ngoài 9 hành tinh ấy, còn có vô số tiểu hành tinh cũng quay quanh Mặt trời, trong cái mà các nhà thiên văn học gọi là “vành đai tiểu hành tinh”.

Vành đai tiểu hành tinh thứ nhất nằm giữa Hỏa tinh và Mộc tinh, từ lâu các nhà thiên văn đã biết rất rõ.

Vành đai tiểu hành tinh thứ hai nằm ở cửa ngõ Hệ Mặt trời, tức là phía ngoài Hải Vương tinh, được gọi là “vành đai Kuiper” (Kuiper Belt), theo tên nhà thiên văn học G. Kuiper, người đầu tiên phỏng đoán về sự tồn tại của vành đai ấy.

Trong nhiều năm, phỏng đoán đó bị nhiều nhà thiên văn học coi như một ý tưởng “tầm phào vô căn cứ”! Cho nên, việc chứng minh phỏng đoán ấy bị cho là… “phí công vô ích”! Bởi thế, chẳng có cơ quan nào chịu cấp kinh phí cho dự án nghiên cứu của David và Jane.

Nhiều chuyên gia lúc ấy nghĩ rằng mọi ngóc ngách trong Hệ Mặt trời đều đã được các trạm thăm dò do Mỹ và Liên Xô (cũ) phóng tới tận nơi, khảo sát kỹ lưỡng lắm rồi, còn có gì bí ẩn nữa đâu để mà tìm kiếm chứ? Ý định của “nàng Jane” kia thật là… “kỳ cục”!

GS Lưu Lệ Hằng

Can đảm bơi ngược dòng dư luận, năm 1987, nghiên cứu sinh Jane Luu bắt đầu khảo sát vành đai Kuiper, với sự hướng dẫn của David Jewitt. David hơn Jane 5 tuổi. Anh làm việc tại Viện Thiên văn học thuộc Đại học Hawaii, cách nơi Jane làm hàng vạn dặm đường xa. Không được ai chi tiền, hai anh chị đành phải bỏ tiền túi ra làm.

“Cuộc kiếm tìm vô vọng”?

Mỗi mùa hè Jane rời Massachusetts bay hơn nửa vòng Trái đất tới Hawaii, cùng làm việc với David ba tuần. Chị dành hầu hết thời gian cho việc khảo sát tại kính viễn vọng đường kính 2,2 m trên đỉnh cao chót vót của ngọn núi lửa đã tắt Mauna Kea. Kính viễn vọng ấy cho phép chị nhìn rõ hơn so với những lần quan sát trước đó bằng kính viễn vọng trên núi Kitt Peak, bang Arizona.

Đôi khi ta vẫn hình dung nhà thiên văn học như một khách lữ hành có thể tùy ý “dạo gót hải hồ” khắp nơi nơi. Thật ra, không dễ dàng được chấp nhận đến làm việc tại một đài thiên văn! Phải có kinh phí, phải được nhà trường phê duyệt, rồi lại phải đăng ký “xí chỗ” trước cả năm trời, trần ai lắm!

Đài thiên văn Mauna Kea nằm ở độ cao hơn 4.000 m trên mực nước biển, không khí loãng. “Như cánh vạc bay”, chị quen làm việc ban đêm. Mỗi tuần quan sát 5 đêm. Mỗi đêm bắt đầu từ lúc chập tối, tới 2 giờ sáng, mới tạm nghỉ một lát, rồi lại làm tiếp cho đến khi trời sáng bạch.

David và Jane chụp ảnh các thiên thể, theo dõi trên màn hình máy tính suốt 5 năm trời ròng rã! Ấy vậy mà chẳng thu được một mảy may bằng chứng nào về sự tồn tại của vành đai Kuiper!

Diêm Vương tinh nằm ở vùng “biên viễn” xa tít mù khơi, cách Mặt trời 5,5 giờ-ánh sáng. Ta còn nhớ vận tốc ánh sáng là 300.000 km/s. Đó là hành tinh duy nhất trong Hệ Mặt trời chưa có tàu thăm dò nào ghé thăm vì ở quá xa Trái đất.

David và Jane rất khó thu được ánh sáng phản xạ từ các tiểu hành tinh - nếu có - trong vành đai ấy, bởi lẽ nó quá mờ! Vành đai Kuiper ở quá xa Mặt trời, khoảng 7,4 tỷ kilomet!

Ánh sáng Mặt trời chiếu tới vành đai đó, tất nhiên, đã quá yếu. Ánh sáng phản xạ từ vành đai đó tới kính thiên văn trên núi Mauna Kea lại càng yếu hơn. Liệu David và Jane có “tóm” được những hạt photon yếu ớt đó không?

Mặc dù hai người đã quan sát ở một đài thiên văn mặt đất vào loại mạnh, và đã dùng máy ảnh kỹ thuật số thế hệ mới, có độ nhạy cao gấp 2 lần và trường nhìn rộng gấp 4 lần so với thế hệ trước, nhưng kết quả vẫn chỉ là… con số không to tướng!

Trời không phụ lòng những ai bền chí

Quả vậy, trời không phụ lòng những ai bền chí! Thành công bất ngờ ập đến, nhưng không phải vào buổi “bình minh”, mà vào một “đêm định mệnh”, đêm 30/8/1992, đêm thứ hai Jane dùng máy ảnh số thế hệ mới.

Theo quy trình, hai người chụp 3 tấm ảnh kế tiếp nhau về một khoảnh hẹp trên vòm trời. Mỗi lần mất 15 phút. Sau đó, xem lại 3 tấm ảnh ấy trên màn hình máy tính, xem thử có một vật thể nào đó đang thay đổi vị trí hay không.

 Nếu chỉ chụp 2 tấm, thì rất có thể chỉ ngẫu nhiên ghi lại hình ảnh của 2 tia vũ trụ bất ngờ bay tới kính viễn vọng. Jane không bao giờ chỉ mới chụp được 2 tấm, đã dừng. Nhưng đêm ấy, David bỗng nhiên dừng lại ở tấm ảnh thứ 2.

- Jane ơi - David nói - xem đây, cái chấm sáng này không sắc nét như dấu vết tia vũ trụ. Nó mờ nhòe, có lẽ đó là hình ảnh một thiên thể lạ, đang di chuyển…

Suốt hai tiếng đồng hồ sau đó, hai người lần lượt chụp tấm ảnh thứ 3, rồi thứ 4, và phóng to lên để thấy rõ hơn hình ảnh cái thiên thể lạ kia đang di chuyển mỗi lúc một ra xa hơn.

Sau này, kể lại cái “đêm định mệnh” ấy, Jane Luu nói:

- David và tôi chẳng dám hy vọng gì nhiều! Bởi vì chúng tôi đã làm cái công việc chụp ảnh đơn điệu tẻ buồn ấy suốt 5 năm rồi, mà chẳng “thấy” được một cái gì khác lạ cả!

Hai người bảo nhau hãy giữ cho đầu mình “lạnh” dù trái tim đang “nóng”. Họ không vội công bố kết quả. Những đêm sau, họ lại quan sát, lại chụp ảnh, cho đến khi thu thập đủ chứng cứ vững chắc để có thể khẳng định rằng đó là một thiên thể mới, một tiểu hành tinh chưa ai từng khám phá.

Khám phá của nhóm David Jewett, Jane Luu và Michael Brown về vành đai Kuiper được coi là một thành tựu đột phá, gây đảo lộn nhận thức trong giới thiên văn học thế giới.

Vành đai Kuiper không còn bị coi là một “phỏng đoán vu vơ vô căn cứ”! Jane Luu cùng David Jewitt đã “minh oan” cho Gerard Kuiper.

Tiểu hành tinh ấy mang ký hiệu (15760)1992QB1. Đó là tiểu hành tinh đầu tiên tìm thấy trong vành đai Kuiper. Sau đó, hai anh chị còn sát cánh bên nhau nhiều năm nữa, và cùng với Jun Chen - một nghiên cứu sinh trẻ người Trung Quốc - phát hiện thêm 27 tiểu hành tinh khác.

Theo Jane Luu, số vật thể trong vành dai Kuiper có thể lên tới… 100 tỷ! Trong đó có khoảng 10 nghìn thiên thể cỡ lớn, với đường kính hơn 100 km! Vành đai ấy cũng là một nơi phát sinh các sao chổi ngắn hạn, được cấu tạo từ thiên thạch.

Một nghiên cứu sinh khác, Michael E. Brown, kém Jane Luu 2 tuổi, bắt đầu tham gia nhóm nghiên cứu vành đai Kuiper. Michael phát hiện được thiên thể Eris có khối lượng lớn hơn cả Diêm Vương tinh (đường kính Diêm Vương tinh chỉ là 2.390 km).

 

 

5430 Luu - tiểu hành tinh được đặt tên người phụ nữ Việt

 

Để vinh danh Jane Luu, một tiểu hành tinh trong vành đai Kuiper được cộng đồng thiên văn học thế giới đặt tên là 5430 Luu (The asteroid 5430 Luu is named in her honor - Wikipedia). Thế là họ Lưu của Lệ Hằng, người con gái Việt, quê gốc Nam Định, được lưu danh muôn thuở.

Vành đai tiểu hành tinh Kuiper

Chính vì thành công vang dội đó, ngày 31/5/2012, tại Oslo, Viện Hàn lâm Khoa học và văn học Na Uy, Quỹ Kavli, cùng Bộ Giáo dục và nghiên cứu Na Uy ra thông cáo báo chí cho biết: Ba nhà vật lý thiên văn David Jewitt, Jane Luu và Michael Brown được trao Giải thưởng Kavli về vật lý thiên văn năm 2012 “cho sự khám phá và mô tả vành đai Kuiper và những bộ phận cấu thành lớn nhất của nó; công trình dẫn tới một bước tiến lớn trong việc hiểu biết lịch sử hệ hành tinh của chúng ta”.

Giải thường Kavli gồm bằng chứng nhận, tấm huy chương vàng, kèm theo số tiền tổng cộng một triệu đô-la Mỹ.

Quỹ Kavli được sáng lập năm 2005 và bắt đầu trao giải hai năm một lần, kể từ năm 2008, về ba lĩnh vực: vật lý thiên văn, khoa học nano và khoa học thần kinh.

Trước đó hai hôm, chiều 29/5/2012, tại Hong Kong, Quỹ Giải thưởng Shaw cũng đã công bố danh sách những nhà khoa học được tặng ba Giải thưởng Shaw năm 2012 về ba lĩnh vực: thiên văn học, sinh - y học, và toán học. Mỗi giải trong từng lĩnh vực được kèm theo tổng số tiền một triệu đô-la Mỹ. Giải thưởng Shaw ra đời năm 2002 tại Hong Kong.

Giải thưởng Shaw được giới khoa học thế giới coi là “Nobel phương Đông” (Nobel of the East). Giải thưởng Shaw được trao mỗi năm một lần. David Jewitt và Jane Luu là hai người được tặng Giải thưởng Shaw thiên văn học năm 2012 do “đã khám phá và mô tả những vật thể ngoài Hải Vương tinh, một kho báu khảo cổ học về thời kỳ xa xăm khi mới hình thành Hệ Mặt trời, và đó cũng là nguồn gốc được tìm kiếm từ lâu về các ngôi sao chổi ngắn hạn”.

ĐÔNG HOA

Đang được quan tâm

Gửi bình luận