Thứ tư, 24/04/2019 11:03 (GMT +7)

| Hotline: 0983.970.780

Trăm năm cải lương và hồn cốt Nam bộ

Thứ Ba 04/09/2018 , 09:50 (GMT+7)

Năm 2018, cải lương đánh dấu sự xuất hiện đúng 100 năm trên mảnh đất Nam bộ. Ngoài vở diễn “Thầy Ba Đợi” tri ân người khai sáng bộ môn nghệ thuật này, bộ phim “Song Lang” cũng ra mắt công chúng để góp thêm tình yêu cho khán giả hôm nay đối với loại hình sân khấu độc đáo trong tâm thức cư dân mở đất.

Con đường đã qua của cải lương rất nhiều thành tựu, nhưng con đường phía trước của cải lương cũng không ít thử thách!

“Thầy Ba Đợi” là ai mà được xem là tổ phụ của nghệ thuật cải lương? Thầy Ba Đợi tên thật là Nguyễn Quang Đại, vốn là một nhạc sư trong triều đình nhà Nguyễn. Sau nhiều năm phục vụ trong cung vua, nhạc sư Nguyễn Quang Đại phiêu bạt vào phương Nam và mang thứ âm nhạc vốn không dành cho giới bình dân được dịp đến với bá tánh lao động trên kênh rạch sông nước. Chính nhạc cung đình tương tác với nhạc dân gian đã hình thành một dòng nhạc được gọi là đờn ca tài tử. Điệu và hơi nhạc tài tử do nhạc sư Nguyễn Quang Đại sáng tạo ngẫu nhiên phù hợp với chất giọng người dân miệt vườn, nên đã mau chóng lan rộng khắp vùng đất Nam Bộ. Từ nhạc tài tử phát triển thêm ca ra bộ, và loại hình ca hát theo kịch thoại phương Tây được ra đời gọi là cải lương.

15-48-48_thy_b_doi
Vở diễn “Thầy Ba Đợi”

Ngày 15/3/1918, tại rạp hát Mỹ Tho, vở “Kim Vân Kiều” công diễn gây sửng sốt cho giới thưởng ngoạn, và chính thức đặt viên gạch đầu tiên cho nghệ thuật cải lương. Năm 1919, nhạc sĩ Cao Văn Lâu công bố bản “Dạ cổ hoài lang” tạo một bước chuyển mạnh mẽ nữa của sân khấu biểu diễn. Từ đó, những gánh hát lần lượt ra đời. Có gánh hát quy mô với điểm diễn cố định, cũng có gánh hát chỉ là cái ghe bập bềnh trôi theo mùa nước nổi, đưa cải lương vào từng thôn xóm sau rặng bần, rặng đước.

Như khơi đúng mạch nguồn văn hoá của Nam bộ, cải lương đạt được nhiều kỳ tích trên hành trình chinh phục người xem. Những nghệ sĩ cải lương như Phùng Há hoặc Năm Phỉ vụt sáng như những ngôi sao thật sự. Đặc biệt, năm 1931, thì vở cải lương “Xử án Bàng quý phi” của đoàn Phước Cương đã mang chuông đi đánh xứ người tận Paris. Tại Pháp, vở cải lương “Xử án Bàng quý phi” được đổi tên là La Favorite (Sủng phi). Hàng chục suất diễn tại kinh đô ánh sáng của châu Âu đã khiến công chúng phương Tây ngạc nhiên về một loại hình nghệ thuật độc đáo của xứ An Nam.

Báo L’Intransigeant số ra ngày 25/6/1931 mô tả rằng tác phẩm của đoàn Phước Cương trình diễn nhiều ngày trong Khu triển lãm Đông Dương và được khán giả Pháp ủng hộ nhiệt liệt. Nhà phê bình nổi tiếng nước Pháp lúc ấy là André Delacour đã viết về vở “Xử án Bàng quý phi” với sự sửng sốt: “Các diễn viên rõ ràng là một chủng tộc khác, ngôn ngữ họ thì chúng ta không hiểu được… nhưng trang trí sân khấu, phân cảnh bố cục và trang phục của họ làm cho chúng tôi bất ngờ, dẫn dắt chúng ta có một cái nhìn vừa chính xác vừa thơ mộng của miền Viễn Đông. Chúng ta cũng không thể không thấy mình đang hiện diện trước những con người là các anh em gần gũi, vì chúng ta đang thấy họ đứng trước mặt chúng ta, họ đang yêu thương và đau khổ giống chúng ta….

Chúng ta nhận ra sự thinh lặng của nghệ thuật mới mẻ. Sự thinh lặng này nhấn mạnh cách diễn đạt một màn trên sân khấu, hay chiều sâu của sự bất động. Lời thoại chỉ được sử dụng để đạt tới sự thinh lặng này, hoặc tuôn trào ra từ sự huyền bí của nó, giống như tiếng hót của con họa mi trong một đêm hè thanh vắng. Chính trong lúc sự bất động và sự thinh lặng chạm trán hay nở rộng, là lúc vở kịch của ý thức diễn ra, đạt đến cường độ, làm xúc động khán giả trực tiếp nhất; và chúng ta có thể thấy, một lần nữa, không có gì bi thảm cho con người bằng cảm giác của con người, và sự tàn phá niềm đam mê của họ”.

Cái hay của cải lương là sự truyền đạt những ý niệm về cuộc sống xung quanh một cách nhẹ nhàng và sâu lắng. Tinh thần tranh đấu của người Việt được miêu tả rõ ràng trong những vở cải lương như “Tiếng hò sông Hậu” hoặc “Tiếng sóng Rạch Gầm”. Tội ác của xã hội phong kiến - thực dân được vạch trần trong những vở cải lương như “Đời cô Lựu” hoặc “Tô Ánh Nguyệt”. Thói hư tật xấu của người đời được nhắc nhở và mỉa mai trong vở cải lương như “Ngao Sò Ốc hến”, còn sức sống bền bỉ của sự lương thiện được đề cao trong vở cải lương “Bên cầu dệt lụa”. Vì vậy, đến thập niên 60 của thế kỷ 20, cải lương được ưa chuộng bậc nhất trong đời sống văn hoá Nam bộ. Giải thưởng Thanh Tâm được hình thành để vinh danh những ngôi sao cải lương như Út Bạch Lan, Bạch Tuyết, Thành Được, Hùng Cường… Rất nhiều ngôi sao cải lương giàu có từ nghề hát. 

Trong cuốn hồi ức “Chút tạ tình tri âm”, Nghệ sĩ Ưu tú Mỹ Châu thổ lộ: “Thời đó, lầu trên căn nhà ở đường Võ Di Nguy là cơ sở phòng thu của hang dĩa Việt Nam. Mỹ Châu lên lầu thu dĩa, còn mẹ ngòi dưới lầu chờ Mỹ Châu. Gần bên là tiệm vàng Lôi Tây, mẹ thường nói với chủ tiệm vàng: “Lựa dùm tui đồ tốt, hột tốt! Lát nữa con Mỹ Châu thu xong thì trả tiền!”. Trong lời mẹ, đồ tốt tức vàng tốt, hột tốt chính là hột xoàn tốt. Mỹ Châu thu xong, được trả tiền ngay, mang xuống đưa hết cho mẹ. Ngày nào mẹ cũng mua vàng. Trăm ngày như một. 17 tuổi, Mỹ Châu đã có mấy cái nhà lầu ba tầng, xe Huê Kỳ. Còn anh em, con cháu của Mỹ Châu cũng được lộc, ít nhất mỗi người một căn nhà phố”.

Sau năm 1974, cải lương vẫn được yêu thích. Không tính những đơn vị quy mô như Nhà hát cải lương Trung ương hoặc Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang, thì có lúc khoảng 40 đoàn cải lương đăng ký hoạt động và lưu diễn khắp ba miền. Tuy nhiên, bước sang thế kỷ 21 thì cải lương bắt đầu khó khăn khi phải cạnh tranh với những loại hình nghệ thuật trẻ trung hơn, sôi động hơn. Ngoài yếu tố khách quan, các chuyên gia cho rằng, hạn chế của cải lương trong bối cảnh hiện nay là sự xa rời, hoặc làm sai lệch cái nền truyền thống sân khấu.

15-48-48_song_lng
Bộ phim “Song Lang” nói về nghệ thuật cải lương

Mặt khác, càng ngày càng thiếu những tác giả cải lương dẫn đến hiện tượng thiếu vắng kịch bản cải lương, buộc các đơn vị nghệ thuật phải tìm cách lấy những kịch bản kịch nói sang chuyển thể thành kịch bản cải lương. Không ít đạo diễn dàn dựng cho sân khấu cải lương là đạo diễn kịch nói, do đó nhiều khi đã làm mất không khí đặc thù của nghệ thuật cải lương. Diễn viên trẻ tuy được đào tạo chính quy ở nhà trường nhưng phần lớn khi ra trường chưa được thuần thục các bài bản cải lương… Quan trọng hơn, cải lương không được đầu tư những vở hoành tráng để thu hút khán giả vốn đã khó tính khác xưa.

Nhà biên kịch - đạo diễn Nguyễn Thị Minh Ngọc bằng kinh nghiệm nhiều năm gắn bó với cải lương, phân tích: “Hát cải lương, nhất là với những đào kép chánh, việc đầu tiên là phải có giọng ca hay. Khi ngồi so sánh những giọng ca từ xưa cho đến nay, ai cũng tấm tắc khen sao hồi trước, mấy anh chị ca, giọng nào ra giọng đó, chân phương, không màu mè kiểu cách mà như buông thả từng niềm vui, nỗi buồn chạm thấu tâm can người nghe, còn giờ các em nhỏ ca sao mà cứ trôi tuồn tuột, không đọng lại chút gì. Một cô đào chánh đã ít nhiều mắc cở khi kể lại cho tôi nghe quá khứ đã từng có lúc đua nhau “ca dài hơi” với đồng nghiệp như để thể hiện tài năng, sau này mới nhận ra sai lầm.

Để ý xem, nhiều giọng ca vang bóng một thời, trừ một số ít, đa phần học vấn không cao, nhưng có nhiều giọng ca trở thành “bảo vật” của cả một vùng, miền. Nhiều người cho rằng đã có gì đó sai sai khi tuyển vào khoa cải lương cứ đòi hỏi phải tốt nghiệp cấp ba hay cấp hai. Sao không tìm kiếm những giọng ca hay rồi đưa về, giúp họ nâng cao văn hóa. Để cải lương trở lại thời hoàng kim của nó, một trong những việc phải làm là phải đi tìm khắp nơi những giọng ca hay, rồi giúp họ phần diễn, cố bảo vệ nét thanh xuân, mộc mạc của họ, đừng để thị trường lôi kéo họ, không cần phải đi giải phẩu thẩm mỹ từ khuôn mặt tới giọng hát để khán giả lại phải chịu đựng những khuôn mặt lẫn giọng hát từa tựa như nhau”.

Cải lương trăm năm, thăng trầm cùng buồn vui cuộc đời, lưu lại trong lòng công chúng nhiều tên tuổi như Minh Vương, Ngọc Giàu, Phượng Liên, Minh Phụng, Thanh Tòng, Diệp Lang, Hoài Thanh, Minh Cảnh… Phục hưng giá trị cải lương không phải một sớm một chiều. Thế nhưng, đưa cải lương vào học đường cũng là một giải pháp để thế hệ hôm nay và thế hệ mai sau thêm hiểu biết và thêm yêu mến cải lương!

Bộ phim 'Kiều' đóng máy đúng kỷ niệm 200 năm Nguyễn Du tạ thế

Bộ phim 'Kiều' đóng máy đúng kỷ niệm 200 năm Nguyễn Du tạ thế

Văn hóa 28/09/2020 - 16:54

Bộ phim 'Kiều' đã hoàn thành những cảnh quay cuối cùng, đúng ngày kỷ niệm 200 đại thi hào Nguyễn Du - tác giả ‘Truyện Kiều’ rời khỏi dương gian.

Nhà thơ Lương Minh Cừ ở phiên chợ huyện níu chân người cõng núi

Nhà thơ Lương Minh Cừ ở phiên chợ huyện níu chân người cõng núi

Văn hóa 26/09/2020 - 19:28

Nhà thơ Lương Minh Cừ tuổi thất thập đã trở lại với thi ca, sau một thời gian dài dành hết tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục đại học.

Chị Hằng trong ký ức tuổi thơ

Chị Hằng trong ký ức tuổi thơ

Văn hóa 26/09/2020 - 09:01

Hồi còn bé thơ, cứ những đêm trăng tròn vành vạnh là anh em chúng tôi hay ra sân trải chiếu quây quần cùng gia đình.

Cỗ Trung thu của mẹ

Cỗ Trung thu của mẹ

Văn hóa 26/09/2020 - 07:35

Nhà một bầy con, Trung thu không đứa nào có lồng đèn, bánh nếp bánh dẻo. Nhưng không vì nghèo mà con của mẹ không có Trung thu.

Phố Hàng Mã rực rỡ sắc màu

Phố Hàng Mã rực rỡ sắc màu

Văn hóa 26/09/2020 - 06:10

Những ngày này, từ sáng tới tối, phố Hàng Mã (Hà Nội) lúc nào cũng tràn ngập những sắc màu rực rỡ, sẵn sàng đón Tết Trung thu 2020.

Nhà văn Vũ Hạnh gặp ‘người nhà trời’ ở tuổi 95

Nhà văn Vũ Hạnh gặp ‘người nhà trời’ ở tuổi 95

Văn hóa 25/09/2020 - 19:04

Nhà văn Vũ Hạnh ra mắt tiểu thuyết “Người nhà trời” và giao lưu “Ngòi bút tỏa sáng tinh thần văn hóa dân tộc” tại Đường sách TPHCM sáng 26/9.

Quang gánh của mẹ

Quang gánh của mẹ

Văn hóa 25/09/2020 - 07:35

Mẹ gánh mùa vụ, tháng ngày trên vai, gánh nụ cười của con trên con đường mòn có hoa và cỏ lấn lối, thảnh thơi gió hong khô áo mẹ.

'Dế mèn phiêu lưu ký' cùng xuất hiện 12 ấn bản khác nhau

'Dế mèn phiêu lưu ký' cùng xuất hiện 12 ấn bản khác nhau

Văn hóa 25/09/2020 - 05:50

Tác phẩm 'Dế mèn phiêu lưu ký' được Nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành 12 bản in khác nhau, nhân dịp 100 năm sinh nhật của nhà văn Tô Hoài.

'Ròm' ra rạp, kết thúc chuỗi ngày lận đận

'Ròm' ra rạp, kết thúc chuỗi ngày lận đận

Văn hóa 24/09/2020 - 06:35

Bộ phim 'Ròm' chính thức được khởi chiếu vào ngày 25/9, sau một thời gian dài trải qua hàng loạt diễn biến - nhận giải thưởng, chịu án phạt, phải chỉnh sửa và Covid-19.

Bức tranh ‘Hội đình Chèm’ giá 1 triệu USD là thật hay giả?

Bức tranh ‘Hội đình Chèm’ giá 1 triệu USD là thật hay giả?

Văn hóa 23/09/2020 - 21:51

Bức tranh ‘Hội đình Chèm’ của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ vừa được bán đấu giá tại Paris với số tiền gần 1 triệu USD, khiến giới mỹ thuật xôn xao.

Những điều bạn nên biết về tiết Thu phân

Những điều bạn nên biết về tiết Thu phân

Văn hóa 23/09/2020 - 10:11

Tiết Thu phân có nghĩa là tiết thu đã rõ ràng khi những tia sáng mặt trời hướng thẳng về phía nam khiến ngày ngắn hơn và đêm dài hơn ở Bắc bán cầu.

Hai diễn giả 'đánh thức khát vọng' cho giới trẻ đô thị

Hai diễn giả 'đánh thức khát vọng' cho giới trẻ đô thị

Văn hóa 22/09/2020 - 15:43

Chương trình 'Đánh thức khát vọng' dành cho học sinh - sinh viên của 30 trường học tại TP.HCM, chính thức khởi động với hai diễn giả Sơn Lâm và Hà Chương.

Xem thêm
Báo Nông Nghiệp
Vỡ lẽ

Vỡ lẽ

Lên Thủ đô, hôm đầu Hải và Dung tá túc trong một nhà nghỉ. Hôm sau, họ tìm nhà, và thật may mắn, thuê được một căn hộ tập thể trên tầng 10 của một chung cư, với giá rất hợp lý, chỉ 5 triệu đồng một tháng.

Nóng bỏng cuộc đua trụ hạng sớm V-League

Nóng bỏng cuộc đua trụ hạng sớm V-League

Những kết quả bất ngờ ở vòng 12 đã đẩy Bình Dương, HAGL, Đà Nẵng, Hà Tĩnh và SLNA vào cuộc đua giành 3 tấm vé lọt vào top 8 V-League sau giai đoạn một.

Đậm đà đĩa bánh bột lọc

Đậm đà đĩa bánh bột lọc

Trong kí ức của mỗi người, đều có một khoảng thời gian gợi cho mình bao nỗi nhớ riêng...

Cách mua xe cũ giá rẻ: Những điều nên và không nên

Cách mua xe cũ giá rẻ: Những điều nên và không nên

Thị trường xe cũ đã qua sử dụng đa dạng, tuy nhiên cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Dưới đây là một số điều nên, không nên để mua được chiếc xe ưng ý.