Thứ tư, 24/04/2019 11:03 (GMT +7)

| Hotline: 0983.970.780

| Hà Nội 34°C /57%

Thi Hương ở thành Nam: Ghi chép của Toàn quyền Paul Doumer

Thứ Tư 11/09/2019 , 08:55 (GMT+7)

Paul Doumer nhậm chức Toàn quyền Đông Dương từ 1897 và kết thúc nhiệm kỳ vào 1902. Đối với khoa cử Nho học của Việt Nam, Paul Doumer đã đứng chủ trì 2 khoa thi Hương ở Nam Định vào năm 1897 và 1900.

8-doumer144455357
Những "quan Pháp" gồm Toàn quyền Paul Doumer (thứ hai, từ phải sang), Thống sứ Bắc Kỳ Fourès (thứ ba, từ phải sang), Công sứ Nam Định Lenormand (đội mũ, ngoài cùng) và Tổng đốc Cao Xuân Dục (mặc áo dài, ngoài cùng bên trái) đến dự lễ xướng danh Khoa thi Hương năm Đinh Dậu trường Hà Nam, diễn ra vào ngày 27/12/1897.  Ảnh: Andre Salles (Nguồn: Flickr.com).

Năm 1905, sau khi đã kết thúc nhiệm kì, tại Paris, Paul Doumer viết hồi kí “Xứ Đông Dương” để ghi lại những ngày tháng làm Toàn quyền ở đây. Bạn đọc Việt Nam ngày nay được tiếp cận bản dịch tiếng Việt cuốn sách qua bản in của NXB Thế giới (2017). Tại hồi kí này, khoa thi năm 1897 và 1900 được tác giả Paul Doumer dành nhiều trang biểu thị sự trân trọng một nền khoa cử.

Những hiểu biết và cảm nhận ban đầu của Doumer về khoa thi này khá chi tiết: “Các sĩ tử đến Nam Định trước đó vài ngày, họ tận dụng thời gian để chiếm chỗ và ổn định trong lều thi dành cho họ. Người ta cho họ khoảnh đất trống và chỉ có vậy. Họ phải tự lo liệu để ăn ở và làm bài thi trong nhiều ngày liền ở đó. Họ dựng lên, hay chính xác là người nhà của họ dựng lên cho họ - bởi với tư cách nho sĩ, họ chẳng đụng tay vào bất cứ cái gì hết - một chiếc lều nhỏ xíu lợp chiếu cói hoặc tranh.

Ta có thể ngồi trong đó, nằm hoặc quỳ, nhưng đứng thẳng thì không thể. Trong lều có vài tấm chiếu, chăn, bút lông, mực giấy và một cái bếp nhỏ, vài dụng cụ để nấu ăn, để pha chè mà những người ở đây uống bất kì giờ nào trong ngày. Trong căn lều bé tẹo và bừa bộn ấy, chừng một mét vuông nền đất, thì có sĩ tử dự thi và tên đầy tớ của anh ta ở. Người đầy tớ này thường là họ hàng hoặc hàng xóm tự nguyện đi phục vụ sĩ tử khi anh ta không đủ giàu để trả tiền thuê một thư đồng.

Trong trường hợp vinh quy bái tổ, ân lộc sẽ rót xuống gia đình và cả làng anh ta khá nhiều để người đầy tớ tự nguyện kia sẽ nhận được tiền lương của mình. Khi tôi đến Nam Định dự Lễ khai mạc trọng thể, đám đông chen chúc trên bến cảng rất đông. Lòng họ chẳng có gì khác ngoài sự bình yên”.

Đánh giá về Ban giám khảo ở Nam Định, Doumer đặt niềm tin tưởng: “Họ thực thi chức phận của mình với vẻ trang trọng và nghiêm khắc tối thượng, và với ý thức rất cao”, và “không có điều gì cho phép ta tin rằng có sự thiên vị trong những quyết định của họ đối với tất cả các sĩ tử. Tôi đã chứng kiến các công tử của các viên quan quyền thế, mà bài thi của họ tốt, nhưng bị đánh hỏng một cách không thương tiếc, chỉ bởi trong bài thiếu chút gì đó, trong khi con những nhà bần nông thân cô thế cô, bài của họ chẳng hơn là mấy, lại đỗ”.

Paul Doumer chứng kiến cảnh các sĩ tử vào vị trí khai mạc và bắt đầu thi đã không khỏi ngạc nhiên và cho rằng rất “kì cục”, “có đến 10 nghìn hoặc 12 nghìn chiếc lều nhỏ xíu, dựng san sát nhau, cạnh đó chỗ này chỗ kia có một thằng hầu nhàn rỗi hoặc một nho sinh tò mò hơn hay bồn chồn hơn các đồng bạn của mình, tạo thành một vẻ kì lạ nhất. Ở đó có sự quy củ của một doanh trại quân đội mà không có sinh khí, không sôi động. Đó là cái gì đó nhỏ nhoi, lặng lẽ, cứng nhắc hệt như thế giới Á châu già nua hiện thời đang biến mất khi tiếp xúc với nền văn minh chung của chúng ta”.

Sự so sánh trường thi Hương như một doanh trại quân đội của Doumer có điểm tương đồng với nhận xét của Henri Emmanuel Souvignet viết trong cuốn “Bắc Kì tạp lục” năm 1903 rằng: “Các nhà truyền giáo không hề sai lầm khi đặt tên cho địa điểm này cái tên tràng thi, Bởi nó đúng là khu trại thực sự” (Bắc Kì tạp lục. NXB Hội nhà văn. HN 2019).

Tổng đốc Cao Xuân Dục đến dự kì thi 1897. Ảnh: Andre Salles (Nguồn: Flickr.com).
Cùng đi với Paul Doumer năm 1897 có nhiếp ảnh gia người Pháp Firmin Andre Salles. Nhiều bức ảnh về trường thi của nền Nho học Việt Nam phần lớn do Salles chụp trong dịp này. Đó cũng là một tư liệu lịch sử vô cùng quý giá khi tìm hiểu về khoa cử Nho học.

Lối quan sát sĩ tử đang thi của Doumer là lối tả thực phương Tây, không hoa mĩ nên những đoạn này như một tư liệu lịch sử về không gian và hoạt động của sĩ tử trong trường thi: “Nếu ta theo những lối đi hẹp giữa các lều, ta liếc vào cái khoảnh bé tý bên trong mà các quan giám khảo mở ra bằng cách nhấc tấm mành cửa, vốn đang buông kín, ta sẽ thấy sĩ tử đang ngồi phủ phục, xung quanh là những đồ dùng phức tạp của khóa sinh, những thỏi mực, những nghiên mài mực nhỏ, những ống quyển sơn thếp hoặc lọ sành đựng bút lông, một xấp giấy bản… Họ chấm bút vào nghiên mực và cố gắng nắn nót vẽ chữ, từng nét một, mà vẻ đẹp của chúng khi kết hợp với nhau có thể sẽ cho thấy phong cách thư pháp.

Khi đầy tớ đang duỗi chân, duỗi tay không xa đó, gà gật, sẵn sàng thưa bất cứ lúc nào bị gọi; hoặc hắn sẽ pha chè, chè sẽ làm sĩ tử tỉnh táo trong khoảng thời gian làm bài rất dài và anh ta sẽ uống chè trong suốt cả ngày.”

Doumer ước lượng: “Có khoảng 50 đến 60 bằng Cử nhân, 250 đến 300 bằng Tú tài, điều này cho thấy tỉ lệ đỗ là 1 chọi 30 hoặc 40. Số sĩ tử đỗ quả thật không nhiều; nhưng thế là tương đối đủ, nếu không nói là quá nhiều so với số lượng việc làm mà chính quyền bản xứ có thể bố trí.”. Tuy vậy trên thực tế, theo “Quốc triều Hương khoa lục” của Cao Xuân Dục- Thượng thư Bộ học thì năm đó ở Nam Định lấy đậu 80 người (Nguyên ngạch 53 người, khoa giáp Ngọ 1894 quan trường thấy số người dự thi tăng nhiều xin lấy thêm 17 người, sau là 60 người. Đến nay vì số người dự thi lại tăng nhiều nên lấy thêm 18 người, đến ngày xướng danh lại thêm 2 người, cộng thành 80 người). (Quốc triều Hương khoa lục. NXB Lao động. HN 2011, trang 554)

Tả đoạn xướng danh, Paul Doumer cũng giống như Henri Emmanuel Souvigne, họ quan tâm đến vị trí của người công bố kết quả thi và công cụ (chiếc loa) khi công bố: “Việc xướng danh các sĩ tử thi đỗ được thực hiện trên một khán đài cũng được dựng cao y như những chiếc ghế của các quan giám khảo. Một ông quan đọc tên của người thi đỗ, nguyên quán của người ấy, và một ông quan xướng danh trong bộ trang phục màu đỏ cầm một chiếc loa dài, hô to lại những lời của vị quan nọ về tất cả các hướng. Một Cử nhân hoặc một Tú tài, ngoài tấm bằng còn nhận được một bộ lễ phục, kiểu cách giống như của các quan lại nhưng giản dị hơn và đồng một màu xanh lam”.

Khoa thi năm Đinh Dậu 1897, trong thơ ca Việt Nam cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX nổi bật lên có bài thơ của nhà thơ Tú Xương, người Nam Định. Từng là anh khóa hỏng thi ở khoa thi này, từng là người có tư tưởng yêu nước, chống thực dân xâm lược, nên bài thơ "Vịnh khoa thi hương" (1897) của Tú Xương nói rất đúng hiện thực, được bạn đọc Việt Nam nhiều thế hệ yêu thích: “Nhà nước ba năm mở một khoa / Trường Nam thi lẫn với trường Hà / Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ / Ậm oẹ quan trường miệng thét loa / Lọng cắm rợp trời, quan sứ đến / Váy lê quét đất, mụ đầm ra / Nhân tài đất Bắc nào ai đó? / Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà!”.

Đất của người con cả

Đất của người con cả

Văn hóa 02/04/2020 - 08:09

Các nhà ký hiệu học lừng danh thế giới đã cắt nghĩa, trong mỗi cái vỏ lễ hội, nghi thức, tập tục đều có một cái lõi triết lý.

Bao giờ có một bộ phim về Vua Hùng?

Bao giờ có một bộ phim về Vua Hùng?

Văn hóa 02/04/2020 - 05:40

Hầu hết dân tộc trên thế giới đều có truyền thuyết về cội nguồn. Việt Nam xác lập Giỗ tổ Hùng Vương cũng là cột mốc quan trọng cho đời sống tinh thần cộng đồng.

Nhớ mùa hoa xoan, hoa gạo

Nhớ mùa hoa xoan, hoa gạo

Văn hóa 31/03/2020 - 10:45

Những ngày mưa dầm dề rồi cũng tạnh. Ven những con đường mòn bừng lên hoa xoan.

Đạo diễn Lê Hữu Lương qua đời ở tuổi 68

Đạo diễn Lê Hữu Lương qua đời ở tuổi 68

Văn hóa 31/03/2020 - 09:50

Sau 3 tháng phát hiện bị ung thư thực quản, đạo diễn trút hơi thở cuối cùng vào sáng 30/3 tại nhà riêng trên đường Hùng Vương, phường 9, quận 5, TP.HCM.

Phát hành bộ tem 'Chung tay phòng, chống dịch Covid-19'

Phát hành bộ tem 'Chung tay phòng, chống dịch Covid-19'

Văn hóa 31/03/2020 - 09:38

Bộ tem được phát hành vào hôm nay (31/3) và cung ứng trên mạng lưới Bưu chính toàn quốc đến ngày 31/12/2021.

Ra mắt kênh Bộ Y tế trên Tik Tok, cùng lan tỏa phòng chống Covid-19

Ra mắt kênh Bộ Y tế trên Tik Tok, cùng lan tỏa phòng chống Covid-19

Văn hóa 30/03/2020 - 09:39

Bộ Y tế ra mắt tài khoản chính thức trên nền tảng TikTok (@boytevietnam) nhằm tăng cường truyền thông phòng, chống dịch Covid-19.

Vĩnh biệt người cả đời viết nhạc cho thiếu nhi

Vĩnh biệt người cả đời viết nhạc cho thiếu nhi

Văn hóa 29/03/2020 - 10:36

Nhạc sĩ Phong Nhã, người cả đời chỉ đam mê sáng tác cho lứa tuổi nhi đồng, đã qua đời ngày 28/3, hưởng thọ 96 tuổi.

Diễn viên Mai Phương qua đời ở tuổi 35

Diễn viên Mai Phương qua đời ở tuổi 35

Văn hóa 28/03/2020 - 21:29

Diễn viên Mai Phương vừa qua đời tối 28/3, ở tuổi 35, sau hai năm chống chọi với căn bệnh ung thư phổi.

Tình yêu hoang dã đượm tính nhân văn

Tình yêu hoang dã đượm tính nhân văn

Văn hóa 28/03/2020 - 06:10

Đã lâu lắm rồi tôi mới được đọc cuốn tiểu thuyết dịch hay như thế...

Tiểu thuyết Số Đỏ chờ vận may điện ảnh

Tiểu thuyết Số Đỏ chờ vận may điện ảnh

Văn hóa 27/03/2020 - 06:15

Giữa mùa Covid-19, dự án phim “Số đỏ” vẫn hào hứng khởi động để tuyển chọn diễn viên. Liệu tiểu thuyết “Số đỏ” có gặp vận may điện ảnh?

'Tình yêu và tham vọng' hứa hẹn phá kỷ lục người xem

'Tình yêu và tham vọng' hứa hẹn phá kỷ lục người xem

Văn hóa 26/03/2020 - 09:12

Mỗi tuần chỉ phát sóng VTV3 vào lúc 21h30 thứ hai và thứ ba, “Tình yêu và tham vọng” mang đậm dấu ấn một bộ phim về thương trường.

Vừa chiếu ‘Đừng bắt em phải quên', VTV đã bắt phim phải ngừng

Vừa chiếu ‘Đừng bắt em phải quên', VTV đã bắt phim phải ngừng

Văn hóa 25/03/2020 - 09:21

Bộ phim "Đừng bắt em phải quên" chỉ mới ra mắt 9 tập trên VTV1, đã tạm dừng để nhường sóng cho bộ phim tuyên truyền về phòng chống Covid-19.

Xem thêm
Báo Nông Nghiệp
Vỡ lẽ

Vỡ lẽ

Lên Thủ đô, hôm đầu Hải và Dung tá túc trong một nhà nghỉ. Hôm sau, họ tìm nhà, và thật may mắn, thuê được một căn hộ tập thể trên tầng 10 của một chung cư, với giá rất hợp lý, chỉ 5 triệu đồng một tháng.

Kịch bản được báo trước

Kịch bản được báo trước

Trước khi LĐBĐ Việt Nam (VFF), đơn vị tổ chức V-League (VPF) cùng 14 đội dự giải họp hôm nay, 31/3, số phận V-League đã như chỉ mành treo chuông.

15 món ăn dân tộc đặc trưng vùng hồ Ba Bể

15 món ăn dân tộc đặc trưng vùng hồ Ba Bể

Ban Chủ nhiệm Dự án bảo tồn và phát huy một số di sản văn hóa dân tộc công bố 15 món ẩm thực dân tộc đặc trưng vùng hồ Ba Bể.

Kiểng tết độc, lạ hút hàng

Kiểng tết độc, lạ hút hàng

Chị Loan trước đây là một chủ nhân của vườn kiểng nổi tiếng về bộ sưu tập kiểng thú bằng hoa mẫu đơn, nay chị mở rộng kinh doanh thêm mặt hàng si rô kiểng.