Thứ tư, 24/04/2019 11:03 (GMT +7)

| Hotline: 0983.970.780

Học giả Phan Ngọc: Trí thức phải lo lắng về đất nước

Thứ Bảy 26/10/2019 , 09:35 (GMT+7)

Dù tung hoành đủ cả các ngành văn học, ngôn ngữ, văn hóa học… song học giả Phan Ngọc luôn tự nhận mình là người sống nhỏ bé.

08-16-13_phn_ngoc
Học giả Phan Ngọc. Ảnh: Phạm Long.

Công trình nghiên cứu “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều” và “Văn hóa Việt Nam một cách tiếp cận mới” của ông đã được trao Giải thưởng Nhà nước đợt đầu tiên (năm 2001).

Đồng thời, ông còn là tác giả nhiều công trình xuất sắc khác: “Bản sắc Văn hóa Việt Nam”, “Văn hóa Việt Nam tiếp xúc với Pháp”, “Thức nhận về Văn hóa Việt Nam”, “Giải thích văn học bằng ngôn ngữ học”, “Thi Thánh Đỗ Phủ và một nghìn bài thơ”…

“Tôi có đạo Nho, tôi sống nhỏ bé”, ông chia sẻ với người viết bài này trong những cuộc trò chuyện trong các năm trước. Bước sang tuổi 95, như lời ông vẫn hằng nói, sức khỏe cố nhiên là không được tốt như trước. Tôi lật lại từng trang nhật ký những lần nghe ông bà kể chuyện, ngồn ngộn tư liệu về một thời đã qua.
 

Người cha hay chữ

Thân phụ học giả Phan Ngọc là cụ Phó bảng Phan Võ, thi đỗ năm 20 tuổi. Nhà khoa bảng trẻ tuổi ấy, xuất thân bần hàn, song có tiếng là hay chữ khắp vùng. Một lần kể chuyện cho tôi nghe, học giả Phan Ngọc đã nói: Trong làng có một ông rất khinh người, nghe nói cha tôi hay chữ. Ông ta nói: Nó là măng mọc, đã ăn thua gì, tre già còn chẳng ăn ai. Cha tôi đối đáp ngay: “Măng mọc gặp mưa măng mọc tốt/ Tre già phải gió tre già còi”. Ông ấy ghét lắm, đòi đánh cha tôi, nhưng vẫn phải khen là hay chữ.

Quê gốc ở xã Nhân Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An nhưng Phan Ngọc sinh ở Tĩnh Gia, Thanh Hóa, nơi cha ông đang làm Tri phủ lúc đó. Người thân của ông kể lại rằng, cụ Phan Võ là nhà Nho nhưng không kỳ công đặt tên con cái. Tháng 10 năm Ất Sửu, cụ bà Phan Võ trở dạ sinh người con trai thứ ba ở Tĩnh Gia. Nơi đây có núi Ngọc, cụ Phan Võ đặt tên cho con là Ngọc. Từ nhỏ, cậu bé đã nổi tiếng là thần đồng lại ham học.

Sau này ông cho tôi biết, để đạt được những thành tựu hơn người khác và được giới khoa học xã hội đánh giá là nhà bách khoa (như cách ví von của nhà báo Nguyễn Hòa thì Phan Ngọc là “nhà bách khoa cuối cùng của thế hệ”), chủ yếu vẫn là tự học.

Ông là học trò của những bậc thầy uyên bác nhất cả nước như Tạ Quang Bửu, Đào Duy Anh… khi còn ở Huế. Đi kháng chiến, lên chiến khu Việt Bắc, ông lại được họa sĩ Tô Ngọc Vân dạy về hội họa, nhạc sĩ Văn Cao giảng cho nghe về cái hay của nhạc, vị ngự sử văn đàn Phan Khôi có giảng một ít về điển cố…

Thấy Phan Ngọc là người thèm học, chịu khó học, lại học nghiêm chỉnh nên những bậc thầy trong các lĩnh vực đều nhiệt tình chỉ bảo. Còn bản thân Phan Ngọc tự nhận thấy mình không được đi học đại học, mà học bất đắc dĩ để lấy bằng thì không tiến nhanh nên ông càng ra sức mày mò, cần công tự học. Ông học tiếng Nga với Thứ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Khánh Toàn, học tiếng Đức và triết học phương Tây với Thạc sĩ Trần Đức Thảo.

Đổi lại, nằm trên sạp nứa ở Việt Bắc, đêm đêm Phan Ngọc nói chuyện về triết học cổ đại phương Đông, mà chủ yếu là triết học Trung Hoa với những học thuyết của Khổng Tử, Lão Tử, Hàn Phi Tử... cho Trần Đức Thảo nghe.

Thầy nào cũng dạy ông hết lòng. Họ nói thẳng với ông những điều họ không nói với ai. Và ông tâm niệm: “Có những người dạy tôi như thế, thì mình dốc hết cả năng lực quyết tâm vào học”.
 

Trí thức phải lo lắng về đất nước

Ba mươi tuổi, rời khỏi Ban Liên hiệp đình chiến của Bộ Tổng Tư lệnh, từ Sài Gòn ra Hà Nội, nhờ sự giới thiệu của Giáo sư Trần Đức Thảo - Phó Giám đốc Đại học, Phan Ngọc về công tác tại Trường Đại học Sư phạm Văn khoa mới thành lập sau ngày giải phóng (1954).

08-16-13_img_8686
Học giả Phan Ngọc và vợ (bà Nguyễn Kim Tuyến).

Trường Đại học ngày ấy với những nhà khoa học được coi như những “ông trùm văn hóa” sáng danh một thời: Cao Xuân Huy, Đặng Thai Mai, Đào Duy Anh, Nguyễn Mạnh Tường, Trần Văn Giàu, Trương Tửu, Trần Đức Thảo,… Toàn bộ lớp giáo sư, giáo viên ngày ấy giờ đây đều đã rời xa thế giới. Chỉ còn lại duy nhất học giả Phan Ngọc.

Ban đầu, Phan Ngọc được cử làm trợ giảng cho Giám đốc Trường Đại học Sư phạm Văn khoa Đặng Thai Mai – người có một bộ óc cường ký, đọc thiên kinh vạn quyển. Chuyện Phan Ngọc làm trợ giảng cho Giám đốc Đặng Thai Mai cũng là một việc ly kỳ. Một hôm, Giám đốc Đặng Thai Mai cho gọi Phan Ngọc lại và hỏi: “Anh dạy được môn nào?”.

Không ngần ngại, Phan Ngọc trả lời: “Thưa bác, bác giao môn gì con xin dạy môn ấy”. Đặng Thai Mai cười hỏi: “Thế anh có dạy được văn học Trung Quốc không?”. Phan Ngọc thưa: “Nếu bác cho dạy thì con dạy”.

Đặng Thai Mai nhìn Phan Ngọc vẻ ngờ vực: “Anh đọc Kinh thi chưa?”. “Con không những đọc mà còn thuộc”. “Anh thuộc bài nào?”. Biết thầy Mai rất thuộc sách nên Phan Ngọc coi đây là để dịp chứng minh: “Con thuộc gần như toàn bộ Quốc phong. Còn Nhã và Tụng con không thích nên không thuộc mấy”.

Đặng Thai Mai hỏi bốn bài trong Quốc phong. Phan Ngọc đọc vanh vách. Hỏi về Sở từ, Ly Tao, Hán phú… từng bài trong từng đoạn cụ thể, Phan Ngọc đều đọc thuộc lòng. Đặng Thai Mai thích chí thốt lên: “Anh đúng không hổ là con cụ Phan Võ”.

Và giờ lên lớp đầu tiên với bài giảng Hồng môn yến (Bữa tiệc hồng môn) trong Sử ký của Tư Mã Thiên, Phan Ngọc đã chinh phục được không chỉ riêng những sinh viên Trường Đại học Sư phạm Văn khoa mà ngay cả vị Giám đốc khó tính là Đặng Thai Mai.

Từ người trợ giảng của Hiệu trưởng Đặng Thai Mai, Phan Ngọc đã đứng lớp giảng 6 bộ môn thay các vị giáo sư bậc thầy, trong đó có Văn học Trung Quốc, Văn học phương Tây, Ngôn ngữ học, Lý luận văn học... Nhưng sau đó, ông bị quy kết là tham gia phong trào “Nhân văn - Giai phẩm”. Sau kiểm thảo, Phan Ngọc và Cao Xuân Hạo đều phải rời bục giảng, xuống làm nhiệm vụ phiên dịch tài liệu và sinh hoạt chuyên môn cùng bộ phận văn thư, hành chính…

Tôi nhờ cha và nhờ vợ

Khi ông bà còn ở khu đô thị Mỹ Đình (quận Nam Từ Liêm, Hà Nội), thi thoảng tôi có dịp được làm “tiểu đồng” giúp ông vài ba việc vặt. Những lúc ngồi giải lao, ông chia sẻ đôi điều tự bản thân rút ra trong cuộc sống.

Ông nói: “Sung sướng nhất của con người là được người vợ hiểu mình. Tôi tự nhận thấy tôi là người may mắn. Tôi được bà vợ đặc biệt. Người giúp ích tôi nhất chính là bà Tuyến. Người khác chỉ mong chồng giàu có, sung sướng.

Bà vợ tôi che chở tôi, giúp đỡ tôi, bằng lòng với hoàn cảnh của tôi. Tôi nhờ cha, nhờ vợ. Nhờ cha dạy, nhờ vợ giúp đỡ, cho nên tôi được sung sướng”.

(Kiến thức gia đình số 43)

Vẽ lại nhân vật tiểu thuyết ‘Số đỏ’ đúng kiểu trào phúng

Vẽ lại nhân vật tiểu thuyết ‘Số đỏ’ đúng kiểu trào phúng

Văn hóa 12/08/2020 - 12:32

Tiểu thuyết “Số đỏ” lừng danh của nhà văn Vũ Trọng Phụng được tái bản với những minh họa đậm chất hài hước và châm biếm của họa sĩ Thành Phong.

Nguyễn Huy Thiệp in sách kỷ niệm tuổi 70 thoát cơn tai biến

Nguyễn Huy Thiệp in sách kỷ niệm tuổi 70 thoát cơn tai biến

Văn hóa 11/08/2020 - 11:32

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đang dần bình phục sau cú đột quỵ hồi đầu năm 2020, và cho in tuyển tập truyện ngắn chọn lọc mừng "tướng về hưu" ngưỡng cổ lai hy.

60 nghệ sĩ tham gia kêu gọi ủng hộ tâm dịch Covid-19

60 nghệ sĩ tham gia kêu gọi ủng hộ tâm dịch Covid-19

Văn hóa 09/08/2020 - 20:20

60 nghệ sĩ góp mặt trong chương trình “Đà Nẵng, Quảng Nam - Triệu con tim hướng về” thực hiện livestream vào đêm 9/8 kết nối từ 6 điểm cầu.

Đoạn trích ‘Đất Nước’ đưa vào đề thi Văn có gì hay?

Đoạn trích ‘Đất Nước’ đưa vào đề thi Văn có gì hay?

Văn hóa 09/08/2020 - 11:44

Phần quan trọng đề thi môn Văn tốt nghiệp THPT 2020 yêu cầu phân tích tư tưởng “đất nước của nhân dân” qua đoạn trích “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm

Lỗi hẹn với ánh nắng sau vườn

Lỗi hẹn với ánh nắng sau vườn

Văn hóa 09/08/2020 - 07:30

Mỗi ngày bật máy tính lên, với tôi đó là cả một sự ám ảnh xen lẫn lo âu. Hình ảnh những “chiến binh áo trắng” hiện lên thật xúc động xen lẫn nghẹn ngào.

Ba người vợ trong đời một văn hào

Ba người vợ trong đời một văn hào

Văn hóa 08/08/2020 - 13:10

Makxim Gorky không xa lạ với công chúng Việt Nam. Trên thế giới, không một nhà văn nào được hưởng niềm vinh quang lớn lao và vang dội ngay khi còn sống như ông.

Cô giáo trường huyện lại đăng quang trên văn đàn quốc gia

Cô giáo trường huyện lại đăng quang trên văn đàn quốc gia

Văn hóa 08/08/2020 - 09:33

Cô giáo Nguyễn Hải Yến ở Gia Lộc- Hải Dương sau khi đoạt giải thưởng Hội Nhà văn VN 2019, lại tiếp tục đoạt giải nhất truyện ngắn Nhà Văn & Tác Phẩm.

Gọi về nỗi nhớ tháng Tám

Gọi về nỗi nhớ tháng Tám

Văn hóa 08/08/2020 - 09:10

Mẹ thở dài trong điện thoại than thời gian trôi nhanh quá là nhanh. Mới hôm nào mà bây giờ đã là tháng Tám.

Thử một lần đếm lại bước chân mình

Thử một lần đếm lại bước chân mình

Văn hóa 08/08/2020 - 08:15

Về bản chất, “Đếm lại bước chân mình” là một bài thơ dài nương theo hành trình thời gian, thiên về tự sự trong một “vỏ bọc” trữ tình...

Tác phẩm văn chương đầu tiên viết về Covid-19

Tác phẩm văn chương đầu tiên viết về Covid-19

Văn hóa 08/08/2020 - 07:52

“Tình người cách ly” là truyện dài của nhà thơ - nhà báo Từ Nguyên Thạch, do Nhà xuất bản Hội Nhà Văn ấn hành.

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân làm Chủ tịch Hội nhạc sĩ VN nhiệm kỳ thứ 4

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân làm Chủ tịch Hội nhạc sĩ VN nhiệm kỳ thứ 4

Văn hóa 07/08/2020 - 15:01

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân tiếp tục được bầu làm Chủ tịch Hội tại Đại hội Hội Nhạc sĩ VN khóa 10 vừa diễn ra hai ngày 6-7/8 ở Hà Nội.

Công ty sách tặng 25 nghìn khẩu trang cho Đà Nẵng chống Covid-19

Công ty sách tặng 25 nghìn khẩu trang cho Đà Nẵng chống Covid-19

Văn hóa 05/08/2020 - 12:42

Công ty sách First News - Trí Việt vừa vận chuyển 25 nghìn khẩu trang kháng khuẩn UV từ TPHCM ra Đà Nẵng để tiếp sức cho cuộc chiến đẩy lùi virus corona.

Xem thêm
Báo Nông Nghiệp
Vỡ lẽ

Vỡ lẽ

Lên Thủ đô, hôm đầu Hải và Dung tá túc trong một nhà nghỉ. Hôm sau, họ tìm nhà, và thật may mắn, thuê được một căn hộ tập thể trên tầng 10 của một chung cư, với giá rất hợp lý, chỉ 5 triệu đồng một tháng.

Anh Đức trở lại, tuyển Việt Nam còn có những ai được gọi?

Anh Đức trở lại, tuyển Việt Nam còn có những ai được gọi?

Trong danh sách đội tuyển công bố hôm nay 12/8, cái tên đáng chú ý nhất là tiền đạo tân binh của HAGL, Nguyễn Anh Đức.

Nhút mít

Nhút mít

Hà Tĩnh được biết đến với nhiều đặc sản đặc trưng và những món ăn dân giã. Nhút mít là một trong những món ăn được nhiều người biết đến.

Cách mua xe cũ giá rẻ: Những điều nên và không nên

Cách mua xe cũ giá rẻ: Những điều nên và không nên

Thị trường xe cũ đã qua sử dụng đa dạng, tuy nhiên cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Dưới đây là một số điều nên, không nên để mua được chiếc xe ưng ý.