Báo Nông Nghiệp
Báo Nông Nghiệp

Thứ tư, 24/04/2019 11:03 (GMT +7)

| Hotline: 0983.970.780

Quả bầu, giọt nước với người Tây Nguyên: [Bài 1] Bến nước thiêng

Thứ Năm 01/08/2019 , 13:15 (GMT+7)

Người Tây Nguyên tự ngàn đời gần như ít làm lúa nước, ít trồng những loại cây cần nước tưới. Họ chỉ trồng lúa cạn trên nương trên rẫy, họ chỉ gieo những loại cây không cần tưới nước để sau đó, giao cho... Yang (trời/thần linh) "chăm sóc" bằng nắng sớm mưa chiều, bằng ngọn gió đêm mát lạnh hay bằng giọt sương mai tinh khiết.

Nhưng với người Tây Nguyên- bên cạnh lửa thì nước là vô cùng quan trọng, là không thể nào thiếu trong đời sống sinh hoạt hàng ngày. Chẳng vậy mà không ít tộc người ở Tây Nguyên còn có cả Vua Nước, Vua Lửa!

21-nuoc-giot-ty-nguyen-huy-tinh165025986
Giọt nước Tây Nguyên. Ảnh: Huy Tịnh.

Năm 2001, tôi là công chức thuộc tỉnh Gia Lai, được phân công tăng cường về xã Bờ Ngoong (huyện Chư Sê). Đoàn chúng tôi lúc ấy gồm bảy người. Một hôm, trưởng đoàn công tác của chúng tôi bảo: "Hôm nay cả đoàn ra dọn vệ sinh giọt nước của làng".  Tôi và một chị cùng đoàn (người dân tộc J'rai) phản đối kịch liệt, và không đi làm hôm ấy. Những người còn lại theo trưởng đoàn mang cuốc xẻng, rổ rá ra bến nước.

Bến nước của làng là một cái ao nhỏ rộng khoảng mười mét vuông. Những dòng nước nhỏ từ trong khe đá, từ tận đẩu tận đâu trong sâu thẳm đại ngàn róc rách chảy ra, "rót" vào cái ao nhỏ ấy. Phía cuối ao, đồng bào đắp một "con đê", từ thân của "con đê" ấy, những ống tre đã được đục thông mắt lấy nước từ cái ao, chảy xuống những phiến đá bằng phẳng phía dưới, để tắm, để lấy nước cho vào quả bầu khô mang về nhà nấu cơm, làm nước uống... Đó là cái bến nước thiêng của làng.

giot-nuoc-lng-luklui-ik-chu-ph-gi-li-photo-huy-tinh165026475
Ảnh: Huy Tịnh.

Bến nước không chỉ là nơi lấy nước sinh hoạt, tắm táp, mà còn là nơi hẹn hò, tình tự của trai làng gái bản. Bến nước còn là một trong những nơi thiêng liêng nhất của làng. Chẳng vậy mà gần như tất cả những lễ hội của làng, đều được diễn ra bên cạnh bến nước.

Với người Tây Nguyên, khi lập một làng mới phải hội đủ nhiều yếu tố, nhưng yếu tố quan trọng bậc nhất, đó là phải ở ngay bên cạnh một nguồn nước trong lành.

Nước và lửa là hai thứ không thể thiếu với người Tây Nguyên: Nước dùng để sinh hoạt. Nước dùng để cúng thần linh. Nước dùng để cho vào những ghè rượu thần thánh làm cho khản đặc những giọng khan của người già, làm cho lơi lả những đôi chân trần của trai làng gái bản... Còn lửa không chỉ để nấu nồi cơm hay nướng con gà, mà còn là một thứ vũ khí mạnh mẽ nhất để chống lại thú dữ, để làm cho con người ta tự tin hơn trước cái u minh của đại ngàn huyền bí...

Chẳng vậy mà con trai lớn lên, trước khi có vợ, phải biết vót cây chông nhọn bẫy con heo rừng, phải biết phóng mũi lao trúng đích vào con thú dữ, phải biết vót nan đan cái gùi để cho phụ nữ để trong đó những quả bầu khô đựng nước đi nương đi rẫy... Con gái lớn lên, trước khi đi bắt chồng, phải biết giã gạo thật sạch mà không mẻ một hạt nào, phải biết dệt tấm vải đẹp cho chính mình và cho người thương, và phải biết cõng nước từ suối xa về không rơi một giọt...

Quay trở lại cái việc làm ngu xuẩn của đoàn công tác chúng tôi cách đây mười tám năm: Dọn vệ sinh giọt nước của đồng bào J'rai!

giot-nuoc-lng-mo-rong-ngol-ik-chu-ph-gi-li-photo-huy-tinh165026671
Giọt nước làng Mơ rông Ngol Iaka Chưpah (Gia Lai). Ảnh: Huy Tịnh.

Cái ao nhỏ khoảng mười mét vuông chứa nước cho cả làng dùng. Quanh bờ ao là phủ kín cỏ xanh, cỏ vươn ra ngoài mặt mặt nước ao xa cả mét. Hết những "cánh tay cỏ" là đến lớp rong rêu phủ kín mặt ao. Sống với người Tây Nguyên đã lâu, tôi hiểu: Ở những bến nước thiêng liêng của mỗi làng, cỏ và rong rêu là cái "màng lọc" từ thiên nhiên mà không có bất cứ một cái máy lọc nước hiện đại nào có thể thay thế được. Cái "màng lọc" ấy giúp cho nước trong ao luôn trong xanh bởi không bị bờ ao lở lói khiến nước đục; nó còn giúp cho nước trong ao luôn mát lạnh dưới cái nắng như đổ lửa của sáu tháng mùa khô...

Và, cái "màng lọc" thiên nhiên ấy, bỗng chốc bị năm con người ta với cuốc xẻng, rổ rá dọn sạch. Bờ ao trơ trụi đất đỏ làm nước trong ao vẩn đục. Mặt ao không còn một mảng rong rêu nào, nước trong ao mất đi cái mát lạnh, cái ngọt ngào đến tận tâm can mà mẹ thiên nhiên đã hào phóng ban tặng...

Quá trưa, cả đoàn ra về. Ai cũng mệt và đói, nhưng trông gương mặt mỗi người đều rất hồ hởi bởi đã... "giúp dân làng làm sạch nguồn nước sinh hoạt". Cuối chiều, dân làng đi làm về. Cả làng bỗng... chưng hửng trước cái bến nước- cái nơi linh thiêng của làng bỗng chốc đã được "dọn dẹp sạch sẽ".

Phong tục của đồng bào là buổi chiều đi làm về, chưa vội về làng mà ghé vào bến nước trước, để tắm, để trò chuyện, để bảo ban chia sẻ với nhau trong công việc nương rẫy, và để những cô gái lấy đầy những bầu nước mát lành cho vào gùi cõng về nhà... Còn bây giờ, cái giọt nước ấy đã không còn nữa!

Rất may là ngay bên cạnh đó, còn có một nguồn nước khác nữa: Ở đây, nước cũng từ trong những khe đá nhỏ, từ tận đẩu tận đâu trong sâu thẳm đại ngàn róc rách chảy ra, "rót" vào một cái ao nhỏ chưa đến mười mét vuông. Dân làng sang cái ao này, lặng lẽ tắm rửa, các cô gái lặng lẽ lấy nước vào bầu, cho vào gùi và lặng lẽ cõng về làng.

bu-dung-nuoc-photo-huy-tinh165026267
Bầu đựng nước. Ảnh: Huy Tịnh.

Tối, những cái nhìn lặng lẽ cứ dồn về phía cả đoàn công tác chúng tôi. Tôi biết, đoàn công tác đã phạm phải một sai lầm khó lòng tha thứ. Với người Tây Nguyên, khi đụng chạm đến giọt nước của làng mà chưa được Hội đồng già làng đồng ý, là vi phạm nghiêm trọng đến luật tục của cộng đồng làng.

Và - với người Tây Nguyên - họ sống rất phóng khoáng và hào sảng như ngọn gió trên thảo nguyên bao la, họ sẵn sàng tha thứ khi ai đó đã biết nhận lỗi...

Hôm sau, cả làng không đi làm. Một lễ cúng giản đơn nhưng rất đỗi nghiêm trang được diễn ra - ngay bên cạnh cái nguồn nước chưa được dùng đến - ngay bên cạnh cái giọt nước mà đoàn công tác chúng tôi đã... "dọn vệ sinh giúp dân làng".

Ngay sau lễ cúng, dưới sự hướng dẫn của vị già làng minh triết, của những người già lớn tuổi và rất đỗi hiền minh trong làng, những trai làng bắt đầu làm cái giọt nước mới: "Con đê" nhỏ được đắp lên phía cuối cái ao; những cây tre đã được thông mắt, ngay ngắn sắp hàng giữa thân đê, phía cuối mỗi cây tre, già làng dùng cái dao sắc tỷ mẩn gọt, tách bỏ một nửa trên của cây tre, nửa dưới còn lại dài độ gần nửa mét đã được gọt nhọn khoảng một gang tay. Từ đây, những dòng nước trong ngần, mát lạnh chảy xuống phiến đá phía dưới.

giot-nuoc-nguoi-jri-duc-co-photo-huy-tinh165027144
Ảnh: Huy Tịnh.

Chiều, xong việc. Những cô gái J'rai lại lấy từ trong gùi ra những quả bầu khô đen nhánh, nhẹ nhàng và nâng niu hứng những giọt nước từ đầu nhọn của cây tre, cho vào gùi cõng về làng. Đêm đó, cả làng tập trung trước sân nhà rông. Mùi gà nướng thơm lựng, mùi rượu cần quyến rũ đến... khó cưỡng. Chúng tôi cũng được mời. Tiếng cười nói râm ran.  Những cái nhìn trìu mến của dân làng đã lại dành cho chúng tôi. Tôi biết, chúng tôi đã được dân làng tha thứ...

Biến đá thành nhạc cụ

Biến đá thành nhạc cụ

Phóng sự 30/05/2020 - 09:10

Ông không biết về âm nhạc, cũng chẳng được học nhạc, làm nhạc cụ một ngày nào. Thế nhưng, đôi bàn tay tài hoa của ông đã giúp đá lên tiếng hát.

Những cánh đồng rau Mê Linh bạc trắng vì thuốc sâu 'Tàu'

Những cánh đồng rau Mê Linh bạc trắng vì thuốc sâu 'Tàu'

Phóng sự 29/05/2020 - 09:45

Sâu Tàu là cách mà dân gọi tắt loại thuốc lậu của Trung Quốc. Lúc mới phun, chúng cho hiệu quả không ngờ mà giờ thì đánh hôm qua, nay sâu vẫn còn lúc nhúc...

Tàn giấc mơ hoa

Tàn giấc mơ hoa

Phóng sự 28/05/2020 - 08:56

Anh Quân người xóm Đường (xã Mê Linh, huyện Mê Linh, TP Hà Nội) cầm sợi dây giật mạnh một cái, tiếng động cơ của chiếc máy bơm công suất cao vang lên giòn giã.

Trong 'lốc xoáy' dần lệ thuộc vào thuốc độc

Trong 'lốc xoáy' dần lệ thuộc vào thuốc độc

Phóng sự 27/05/2020 - 08:41

Nhân viên của một công ty bảo hiểm nhân thọ nói với tôi rằng đừng nhìn vào vẻ hào nhoáng bên ngoài của Lục Ngạn với nhiều nhà gác mà tưởng dân nơi đây giàu.

Thuốc lậu rao bán trên facebook, tràn ra đồng ruộng

Thuốc lậu rao bán trên facebook, tràn ra đồng ruộng1

Phóng sự 26/05/2020 - 08:20

Thuốc BVTV lậu Trung Quốc, trong đó nhiều hoạt chất độc bị cấm, vẫn tràn vào Việt Nam, rao bán cả công khai lẫn lén lút khiến nông dân dần bị lệ thuộc.

Nhọc nhằn bên nông trường  'vàng trắng'

Nhọc nhằn bên nông trường  'vàng trắng'

Phóng sự 25/05/2020 - 14:42

Nhiều người chẳng thể ngờ rằng, có một ngày, họ sống và làm việc ngay bên nông trường "vàng trắng" cao su mà lại đầy ắp lo toan và nhọc nhằn đến thế...

Bí thư đưa mùa vàng về cho dân bản

Bí thư đưa mùa vàng về cho dân bản

Phóng sự 21/05/2020 - 09:10

Hơn 5 ha lúa nếp than được canh tác trên miền tây huyện Lệ Thủy (Quảng Bình) đã mang lại hy vọng lớn cho bà con dân tộc Vân Kiều…

Anh em 'thuyền trưởng Hoàng Sa'

Anh em 'thuyền trưởng Hoàng Sa'1

Phóng sự 20/05/2020 - 09:10

Mỗi lần con tàu QNg 90617 TS tiến ra Hoàng Sa đánh cá, bạn chài xem 2 anh em ngư dân Trần Hồng Thọ và Trần Hồng Thiên như thuyền trưởng và thuyền phó.

Chặt 'vòi bạch tuộc' thuốc nổ

Chặt 'vòi bạch tuộc' thuốc nổ

Phóng sự 14/05/2020 - 08:08

Bộ độ Biên phòng Quảng Ngãi vừa tổ chức phá bắt một loạt các đối tượng liên quan đến việc mua bán và vận chuyển thuốc nổ.

Rau rừng ra phố

Rau rừng ra phố

Phóng sự 13/05/2020 - 13:17

Lá nhíp là loại rau rừng gắn với đồng bào S’Tiêng Bình Phước. Từ sản vật tự nhiên, lá nhíp giờ đã trở thành cây trồng chủ lực xóa nghèo của bà con nơi đây.

Rừng gỗ quý Trường Sơn bị đốn hạ: [Bài II] Khai thác trái phép nhiều nơi

Rừng gỗ quý Trường Sơn bị đốn hạ: [Bài II] Khai thác trái phép nhiều nơi

Phóng sự 13/05/2020 - 08:50

Tùy theo ở đó có nhiều hay ít cây gỗ giá trị cao (lim, gõ, sến táu…) mà mức độ xâm hại ít hay nhiều.

Rừng gỗ quý Trường Sơn bị đốn hạ: [Bài I] Vào nơi rừng 'đổ'

Rừng gỗ quý Trường Sơn bị đốn hạ: [Bài I] Vào nơi rừng 'đổ'

Phóng sự 12/05/2020 - 08:35

Những cánh rừng già của dãy Trường Sơn thuộc địa phận tỉnh Quảng Bình bị lâm tặc khai thác trái phép và hàng chục cây gỗ quý lớn bị đốn hạ.

Xem thêm
Báo Nông Nghiệp
Thái Nguyên có tân Bí thư Tỉnh ủy

Thái Nguyên có tân Bí thư Tỉnh ủy

Bà Nguyễn Thanh Hải - Trưởng ban Dân nguyện Quốc hội vừa được Bộ Chính trị phân công giữ chức Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên.

Chưa đủ điều kiện, không liều lĩnh tái đàn lợn

Chưa đủ điều kiện, không liều lĩnh tái đàn lợn

Quảng Nam có quy mô chăn nuôi nông hộ chiếm tỷ lệ lớn nên để đảm bảo an toàn sinh học rất khó khăn. Do đó, việc tái đàn cần phải đặc biệt cẩn trọng.

Rừng đầu nguồn bị chặt phá, đốt cháy

Rừng đầu nguồn bị chặt phá, đốt cháy

Hơn 2 ha rừng phòng hộ nơi đầu nguồn thủy điện Hương Điền (Thừa Thiên - Huế) bị chặt phá, đốt cháy; cây gỗ nằm ngổn ngang tại hiện trường.